Edebiyatta Aks Ne Demek? Ve Neden Bazen Sıkıcı Oluyor?
Edebiyat, karmaşık bir sanattır. Her kelime, her sözcük bir anlam dünyasını içinde barındırır. Yani, yazdığımdan çok daha fazlası vardır. Ama… Edebiyatı anlamaya çalışırken hepimizin karşılaştığı, hatta bazen kafamızı karıştıran bir terim var: aks. “Aks ne demek?” sorusu, genellikle ya basitçe cevaplanır ya da asla netleşmez. Ama gelin, ben bunu netleştireyim. Hem sevdiğim yönlerini hem de hak etmediği şekilde abartılan yanlarını biraz cesur bir şekilde sorgulayayım. Çünkü edebiyatın bazen fazlasıyla kuralcı olan yanları sıkıcı olabiliyor.
Aks Nedir? Yani Gerçekten Ne Anlama Geliyor?
İlk önce terimin tanımını yapalım, yoksa “Bu ne saçma yazı?” diye beni linç etmeye başlarsınız. Aks, edebiyatın dilindeki bir terim olarak, bir olayın, düşüncenin ya da karakterin karşıt bir şekilde veya beklenmedik bir biçimde gelişmesini ifade eder. Yani, kısacası bir şeyin “ters gitmesi” ya da “bir şeyin olacağı gibi olmaması” diyebiliriz. “Aksini yapmak” deyimini biliyorsunuz, işte o tarz bir anlam. Ama buradaki aks, özellikle bir hikâyede olayların beklenmedik bir şekilde ilerlemesini anlatan bir kavram. Yani, olayın ve karakterlerin geleneksel veya beklentilere uygun bir biçimde değil de, onlara ters bir şekilde hareket etmeleri durumu.
Aks bir bakıma, bir eserin temposunu veya olay örgüsünü etkileyebilecek oldukça önemli bir araçtır. Pek çok klasik eserde bu tür akslar, “bir şeyin ters gitmesi” fikriyle yazılmıştır. Ancak…
Aksın Sevdiğim Yönleri: Gerçekten Edebiyatı Hareketlendiriyor
Beni tanıyanlar bilir, gereksiz klişelerden çok sıkılırım. Hayatımda her şeyin sıradan, alışılmış bir şekilde gitmesi, zaten gerçek hayatta bu kadar monotonken, edebiyatın da böyle olmasını beklemiyorum. Bu noktada aks, tam da hayatın içinde gördüğümüz o “beklenmedik şeyleri” edebiyatın diline taşır. Yani aks, bir bakıma edebiyatı heyecanlı ve canlı tutar. Çünkü hikâye aslında dümdüz ilerlese de, bazen “bükülmeler” ve “sürprizler” gereklidir.
İstanbul’da yoğun bir iş gününde, kalabalıkta yürürken, birinin düşmesi gibi bir an düşünün. O anın, sokaktaki o karmaşanın ve şaşkınlığın içinde bir aks ortaya çıkar. Edebiyat da bu tür küçük ama etkili akslarla karakterlerin dünyasını yıkabilir, olayları tersine çevirebilir. Aks, beni bir okur olarak, sıradan bir durumu, sıradan bir karakteri, sıradan bir olay örgüsünü başka bir boyuta taşır.
Mesela, bir karakterin aşkı keşfetmesi ve sonunda mutlu olması beklenebilirken, aks bir şekilde bu hikâyeyi karamsarlığa sürükler. Bu tür sürprizler, bir romanın temposunu yükseltir ve klişe hikâyelere karşı beni korur. Tabii, iyi yapıldığında… O yüzden aksın, en güçlü yönü, edebiyatı “canlı” tutmasıdır.
Aksın Zayıf Yönleri: Sıkıcı Bir Şekilde Kullanılabilir
Evet, aksın her zaman harika sonuçlar yaratmadığını kabul ediyorum. Sadece “ters gitsin” diye bir olayın gerçekleşmesi, çoğu zaman gerçek anlamını kaybeder. Bazı yazarlarda bu, sanki bir “yeni bir şeyler katmak” için kullanılan bir oyun haline gelir. “Aks” kelimesi, zamanla, sadece gereksiz yerlerde ve sıkıcı bir şekilde kullanılırsa, okuru sadece bir “şok etme” aracı olarak görülür.
Mesela, bir olayın olması gerektiği gibi gitmesini istemiyorsanız, bir aks kullanıp olayları tamamen alakasız bir noktaya sürükleyebilirsiniz. Bu, ilk başta eğlenceli olabilir, ama sık sık tekrarlanırsa, artık bir anlam taşımaz. Yazarın sadece olayları karmaşık hale getirmesi, aslında okuyucuyu daha da uzaklaştırabilir. Bir yazının sonunda her şey tersine dönerse, başta ne olduğunu anlamadığınızı fark edersiniz ve o zaman “Aks vardı, ama niye?” diye sorarsınız.
Buna örnek verecek olursak, bir karakterin bütün roman boyunca “hayatını düzene sokuyor” gibi görünen bir süreçten sonra, bir anda “her şeyini kaybetmesi” hikayesi, bazen sırf şok edici olduğu için yapılıyor olabilir. Ama ne yazık ki, bu tür bir aks, edebi anlamdan yoksun hale gelebilir.
Aks, Sosyal Medyada Yansımasını Buluyor
Aksın sadece edebiyatla sınırlı olmadığını söylemek gerek. Sosyal medya dünyasında da benzer bir aks sürekli karşıma çıkıyor. İnstagram’da ya da Twitter’da her şey “çok güzel” görünürken, aniden bir yalan, bir yanlış bilgi ya da beklentilerin tersine bir durum meydana gelebiliyor. Bu, aslında modern zamanların aksıdır. İnsanlar, mükemmel bir yaşamın paylaşıldığı bir dünyada, aniden bir karışıklıkla karşılaşabiliyor. Bu, hem eğlenceli hem de düşündürücü bir durum. Ama aynı zamanda, bu kadar sık kullanıldığında, aksın sosyal medyada da sadece bir “etkileyici içerik” aracı haline geldiğini unutmamak gerek.
Sonuç: Aksın Yerinde ve Zamanında Kullanımı
Aks, edebiyatın gücüdür, ama bazen gereksiz yere veya yanlış zamanda kullanıldığında, sadece okurun kafasını karıştıran bir öğeye dönüşebilir. “Soğuk bir çay içmeye karar veren karakter” gibi klişeleri tersine çevirmek bazen iyi bir fikir olabilir, ama her zaman değil. Bunu doğru zaman ve doğru yerde kullanmak, aksı edebiyatın güçlü ve anlamlı bir aracı haline getirir. Yoksa, sadece “ters gitmiş” olaylardan başka bir şey kalmaz. O yüzden, aksı ne kadar sevsem de, abartılmaması gerektiğini düşünüyorum.
Bunu bir düşünün: Aks, edebiyatı heyecanlı tutan bir araç olabilir, ama çok fazla aks, nihayetinde sıradanlık yaratır.